województwo kujawsko pomorskie
Szlaki pamieci - strona główna
Start Szlak walki
II wojna światowa
„Przedmoście Bydgoskie” podczas pierwszych dni września
„Przedmoście Bydgoskie” podczas pierwszych dni września

miejsce: Zielonczyn, Kruszyn, Osowiec

Żołnierze września prowadzeni do niewoli

Pobierz artykuł(pdf, 2.1 MB)
W artykule znajdziesz: pełne
opracowanie hasła, ciekawostki,
fotografie, bibliografię.

Na wypadek konieczności prowadzenia wojny obronnej nie przewidywano długotrwałych działań na Pomorzu, dlatego umocnienia obronne na tym terenie nie zostały w większym zakresie rozwinięte. Głównie rozbudowywano tzw. umocnienia doraźne, typu polowego. Na Przedmościu Bydgoszczy prace nad budową umocnień rozpoczęto w kwietniu 1939 r. Dotyczyły one jedynie nielicznych terenów, które były zaliczone do nieużytków i obszarów leśnych.

Przyśpieszenie prac nastąpiło w czerwcu, a następnie w lipcu 1939 roku, kiedy to szef sztabu wydał rozkaz rozbudowy umocnień doraźnych. Późne rozpoczęcie budowy spowodowało nieukończenie części prac przed wybuchem wojny. Pozycja obronna Przedmoście Bydgoszczy dzieliła się na trzy części: północną, główną i południową. Część południowa: od Rynarzewa kanałem Noteci do Kanału Bydgoskiego, skąd od Kruszyna rozpoczyna się cześć główna przez Szczutki – Tryszczyn. Część północna rozpoczynała się w Tryszczynie i biegła aż do Brdy, następnie na północ w rejon jezior koronowskich. Po przedłużeniu obrony w kierunku północnym wybudowano pozycje ryglową, która znajdowała się pomiędzy Wojnowem a Trzemiętowem. Przed nimi budowano pozycję przysłaniania (biegła ona od Kanału Bydgoskiego przez Strzelewo – Silno – Trzemiętowo do jeziora Słupowskiego).. Przed wybuchem wojny najlepiej umocniony pas obrony znajdował się między Kruszynem a Osowcem. Na całej linii znajdował się okop strzelecki w dwóch liniach, przed którym umieszczono zasieki z drutu kolczastego, pole minowe, a także zapory i rowy przeciwpancerne.

31 sierpnia 1939 roku 15. DP zmieniła swoje ugrupowanie, organizując ostateczną obronę w pasie od północy w rejonie Trzemiętowa – Wojnowa – Tryszczyna – Kruszyna. Ostateczne przemieszczenie wojsk wynikało z rezygnacji z dotychczasowych planów związanych z Korpusem Interwencyjnym. Miał on zostać wykorzystany w razie próby oddania Niemcom Gdańska. Wprowadzało to duże zamieszanie, gdyż wojska, które stanowiły dotychczas osłonę, znajdowały się na niekorzystnie rozciągniętych pozycjach w razie ataku frontalnego na Polskę. Niestety, większość sił nie dokonała przegrupowania przed 1 IX 1939 roku. 15. DP na północy graniczyła z 9. DP, natomiast na południu znajdowała się już Armia „Poznań”. Dowódcą sił znajdujących się pomiędzy Notecią a Trzemiętowem był płk Albin Skroczyński. To właśnie on zwrócił uwagę na działalność dywersantów, którzy na terenie wsi Kruszyn i Kruszyniec w przededniu wybuchu wojny nasilali swoją działalność. Dwukrotnie przecięli przewody telefonu polowego, utrudniając przez łączność, jednocześnie wycięto 300 metrów kabla. Rozpoczęta przez Niemców wojna nie zaskoczyła Polaków. Inaczej jednak należy powiedzieć o głównych działaniach wojsk 4. Armii niemieckiej, podporządkowanej Armii „Północ”. Najważniejszy atak został skierowany przez Bory Tucholskie na południe od Grudziądza w celu odcięcia wojsk polskich. Stworzyło to ogromne zamieszanie i wymusiło po śpieszne przegrupowania większości Armii „Pomorze”. Przewidywania gen. Władysława Bortnowskiego (dowódcy Armii „Pomorze”) o głównym ataku na linii Piła – Nakło – Bydgoszcz nie sprawdziły się.

W związku z niebezpieczeństwem rozbicia wojsk broniących Przedmościa Bydgoszczy gen. Stanisław Grzmot -Skotnicki (po przybyciu z Borów Tucholskich objął on dowództwo zgrupowania broniącego przedmościa bydgoskiego, zaś Grupą Operacyjną „Czersk” dowodził od pierwszych dni wojny) wydał rozkaz dowódcom 15. i 27. DP (część 27 DP wycofała się z obszarów Borów Tucholskich), aby wycofali się za Brdę i Kanał Bydgoski. Generał Zdzisław Przyjałkowski (dowódca 15 DP) w następujący sposób ocenił ten rozkaz: „Decyzja ciężka do powzięcia przez dowódcę armii i szczególnie ciężka do wykonania dla dywizji bydgoskiej z powodzeniem broniącej swego miasta, ale konieczna i słuszna”. Jeszcze przed nocą wojska 15 i 27 DP rozpoczęły odwrót i podczas przemarszu zetknęły się z dywersją na terenie Bydgoszczy. Obrona Przedmościa powstrzymała przez trzy dni atakujący II K. A. , co było sporym osiągnięciem wojsk polskich.

Galeria zdjęć

Mapa walk – Plan działani...
Bunkier w Zielonczynie
Bunkier pod Kruszynem
Bunkier pod Kruszynem
Na linii umocnień Zielonc...
Pod Osówcem
Przy drodze na Mroczę
W okolicy Osówca

Fot. 1 Za: M. Porwit, Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku. Plany i bitwy graniczne, T. 1, Warszawa 1983.
Fot. M. Sprenger

Wybrana bibliografia

K. Ciechanowski, Armia „Pomorze”, Warszawa 1982.
J. Chorzępa, Fortyfikacje, Warszawa 2007.
T. Esman, W. Jastrzębski, Pierwsze miesiące okupacji hitlerowskiej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1967.
Historia Bydgoszczy, pod red. M. Biskupa, t. II, cz. druga 1939 – 1945, Bydgoszcz 2004.
T. Jaszowski, Obrona przedmościa bydgoskiego w 1939 r., „Kalendarz Bydgoski” 1984, rocznik XVII, ss. 51 - 57.
R. Kuczma, Bydgoski Batalion Obrony Narodowej, [w:] Bydgoszcz, Lato 1939, pod red T. Jaszowskiego, J. Jaśkowiaka, Bydgoszcz 1985.
M. Porwit, Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku. Plany i bitwy graniczne, T. 1, Warszawa 1983.
W. Rezmer, Armia „Pomorze” w kampanii polskiej 1939 roku, [w:] Bydgoszcz 3 – 4 września 1939, pod red. T. Chincińskiego, P. Machcewicza, Warszawa 2008.

Drukuj Email