województwo kujawsko pomorskie
Szlaki pamieci - strona główna
Start Szlak walki
II wojna światowa
„Grunwald” pierwsza organizacja konspiracyjna na terenie Pomorza
„Grunwald” pierwsza organizacja konspiracyjna na terenie Pomorza

miejsce: Toruń, ul. Łazienna 30, mieszkanie Marii i Romana Dalkowskich

Opis działalności placówki konspiracyjnej – Lotnisko Bydgoskie Przedmieście w latach 1939-1943, sporządzony w 1966 roku przez ppor. Bernarda Mizerskiego, ps. „Henryk Maruta”.

Pobierz artykuł(pdf, 1.7 MB)
W artykule znajdziesz: pełne
opracowanie hasła, ciekawostki,
fotografie, bibliografię.

„Grunwald” – to kryptonim pomorskiej części Tajnej Organizacji Konspiracyjnej (TOK), która obejmowała obszary graniczące z Niemcami, przygotowując się do wykonywania zadań specjalnych w wypadku okupacji. Organizację tę nazywano „śpiącą armią”, albo „milczącą armią”, bądź też „zakonspirowaną armią”. Nadzór nad nią sprawował Samodzielny Referat Informacyjny okręgu pod kierownictwem kapitana Ludwika Cyrklera.

Werbunek do „Grunwaldu” prowadził Wydział Wojskowy Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego w Toruniu oraz wydziały wojskowe starostw powiatowych i większych miast okręgu. Konspiratorów werbowano spośród członków organizacji patriotycznych i paramilitarnych, zwłaszcza Związku Strzeleckiego i Przysposobienia Wojskowego oraz Wychowania Fizycznego (PW i WF) oraz związków kombatanckich. Dobierano ludzi o dużej świadomości patriotycznej oraz przygotowaniu do działań wojskowych. Kadra „Grunwaldu” została stworzona z oficerów w stanie spoczynku, oficerów i podoficerów rezerwy oraz żołnierzy zawodowych. W województwie pomorskim komórki organizacji utworzono w Toruniu (ośrodek dyspozycyjny) i w powiatach: chojnickim, sępoleńskim, tucholskim i wyrzyskim. Po zaprzysiężeniu kandydatów wysyłano na kilkudniowe szkolenie w specjalnych ośrodkach w Toruniu, Grudziądzu, w Rawkach koło Warszawy lub na poligonie wojskowym pod Sochaczewem. Szkolono w zakresie organizacji konspiracji, wywiadu, dywersji (m. in. zastosowanie materiałów wybuchowych oraz wykorzystanie broni przeciwpancernej), sabotażu, systemu skrzynek kontaktowych, szyfrów wojskowych oraz oceny kandydatów do konspiracji. Przeszkoleni tworzyli 3 – 5 osobowe specjalistyczne patrole dywersyjne i wywiadowcze. Wszystkich prac przygotowawczych nie udało się zakończyć do wybuchu wojny. Jej początek zastał dowódców na szkoleniach, skąd nie zdążyli wrócić na teren Pomorza, dlatego we wrześniu 1939 terenowe oddziały nie podjęły znaczących działań dywersyjnych, mimo odpowiedniego uzbrojenia i wyposażenia.

Członkowie „Grunwaldu” nie podjęli próby utworzenia masowego ruchu oporu na Pomorzu, zależało im przede wszystkim na przygotowaniu odpowiednich osób, które w wyznaczonej chwili będą mogły pokierować społeczeństwem, dlatego werbunek do organizacji był ograniczony. Grupy „Grunwaldu” działały w obszarach powiatów brodnickiego, chojnickiego, grudziądzkiego, kościerzyńskiego, sępoleńskiego, tucholskiego, tczewskiego i wyrzyskiego. Najliczniejsze struktury „Grunwaldu” powstały na terenie Torunia. Komendantem miasta był por. Walerian Mańkowski, ps. „Groźny”, zawodowy oficer WP, w kampanii wrześniowej walczył nad Bzurą i brał udział w obronie Warszawy. Organem prasowym organizacji była gazetka „Wolna Polska” (nakład 50-70 egzemplarzy), redagowana przez Kazimierza Masełkowskiego.

„Grunwald” nie zdołał w pełni rozwinąć swej działalności. Nie przeprowadził, np., żadnej bojowej akcji dywersyjnej. Rozwijano natomiast akcję sabotażową, np. przebijanie ogumienia w samochodach należących do Niemców; rzucanie kolczatek na szosach prowadzących do lotniska; wylewanie paliwa z cystern kolejowych. Od początku 1940 roku podjęto działania mające na celu nawiązanie współpracy, bądź podporządkowanie się konspiracyjnym organizacjom ogólnopolskim. „grunwald” współpracował m. in. z poznańską „Ojczyzną” i z toruńskim Batalionem Śmierci za Wolność.

Galeria zdjęć

ul. Łazienna 30
Tablica pamiątkowa na dom...

Fot. M. Sprenger

Dokumenty

Opis działalności placówki konspiracyjnej grupy "Grunwald"

Pobierz dokument (pdf, 2.1 MB)

Wybrana bibliografia

K. Bożejewicz, Kształtowanie się i działalność polskich organizacji konspiracyjnych w Toruniu w latach 1939 – 1941 w świetle źródeł zgromadzonych w fundacji „Archiwum Pomorskie AK”, Toruń 1995, mps pracy magisterskiej.
B. Chrzanowski, Konspiracja Rządu RP na Pomorzu w latach 1939 – 1945, Gdańsk 1992.
B. Chrzanowski, Przedwojenne inicjatywy Wojska Polskiego oraz niektórych ośrodków prawicowych dotyczące powstania konspiracji pomorskiej,[w:] Organizacje paramilitarne i pokrewne na Pomorzu w przededniu II wojny światowej, pod red. W. Rezmera, M. Wojciechowskiego, Toruń 1996.
B. Chrzanowski, A. Gąsiorowski, K. Steyer, Polska Podziemna na Pomorzu w latach 1939 – 1945, Gdańsk 2005.
A. Gąsiorowski, Geneza i początki ruchu oporu na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk 1991.
A. Gąsiorowski, Struktury terenowe Państwowego Urzędu WFiPW na Pomorzu w latach 1927 – 1939 oraz ich rola w przygotowaniu członków konspiracji zbrojnej, [w:] Organizacje paramilitarne i pokrewne na Pomorzu w przededniu II wojny światowej, pod red. W. Rezmera, M. Wojciechowskiego, Toruń 1996.
K. Komorowski, Konspiracja pomorska 1939 – 1947, Leksykon, Gdańsk 1993.
Materiały do dziejów Pomorskiego Okręgu ZWZ – AK, oprac. K. Minczykowska i J. Sziling, Toruń 2000.
Polskie Państwo Podziemne na Pomorzu, pod. Red. G. Górskiego, Toruń 1999.
Słownik Biograficzny Konspiracji Pomorskiej 1939 – 1945, części 1 – 6, Toruń 1994 – 2004.
M. Starczewski, Inspirująca rola dywersji pozafrontowej w ruchu oporu na Pomorzu, [w:] Pomorskie organizacje konspiracyjne poza AK, 1939 – 1945, pod. red. St. Salmonowicza i J. Szilinga, Toruń 1994.

Drukuj Email