województwo kujawsko pomorskie
Szlaki pamieci - strona główna
Start Szlak walki
II wojna światowa
Szlakiem walk partyzantów AK w Borach Tucholskich
Szlakiem walk partyzantów AK w Borach Tucholskich

miejsce: Bory Tucholskie

Stefan Guss „Dan” w przebraniu niemieckiego kolejarza, Jan Sznajder, ps. „Jaś-Dąb”

Pobierz artykuł(pdf, 1.9 MB)
W artykule znajdziesz: pełne
opracowanie hasła, ciekawostki,
fotografie, bibliografię.

Konspiracja na terenie Pomorza zaczęła się kształtować od października 1939 roku. Funkcjonowanie danych organizacji podczas okupacji wiązało się z wcześniejszą działalnością przedwojenną, np. „Grunwald”, czy też Szare Szeregi, wynikały z inicjatyw regionalnych (Polska Armia Powstania, Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Kaszubski”, później „Gryf Pomorski”), bądź też z inicjatyw lokalnych działaczy („Orzeł Biały”, „Strażnica”, „Szwadron Śmierci”, „Pomoc Polakom”).

Warunki na obszarze Pomorza (Borów Tucholskich) nie sprzyjały partyzantce. Pomimo istnienia rozległych kompleksów leśnych, jak Bory Tucholskie, sytuację pogarszały przecinające te obszary drogi, dukty i przysieki, szata leśna też nie sprzyjała ukrywaniu się. Głównymi miejscami, w których partyzanci mogli budować obozy, były młodniki. Obszar Borów Tucholskich zamieszkiwała liczna rzesza Niemców, w znacznej części elementu napływowego, przybyłego głównie z obszarów wschodnich, m. in. Besarabii, ale również z rdzennych Niemiec, po wysiedleniu Polaków. Sporym utrudnieniem dla oddziałów partyzanckich było stopniowe zastępowanie leśniczych polskich niemieckimi. Na obszarach przyleśnych znajdowała się duża sieć posterunków żandarmerii, partyzantkę zwalczała policja porządkowa, a także specjalne ruchome oddziały policyjne zwane Jagdkommando (od drugiej połowy 1943 roku jednostki te zostały rozmieszczone w większych wioskach Borów Tucholskich). Od połowy 1944 roku pojawiło się wojsko i SS. Według Szefa Sztabu Okręgu Pomorskiego J. Chylińskiego: „Akcja zbrojna była przeprowadzana przez oddziały leśne – partyzantki w ograniczonych rozmiarach narzucanych przez okupanta. [...] Okręg Pomorze nie nadawał się na większe akcje zbrojne z powodu braku ludzi, sprzętu, uzbrojenia, zaopatrzenia i braku większych kompleksów leśnych (lasy kultywowane, nie nadające się na bazy i melinowanie większych oddziałów), które nie dają ochrony oddziałom”.

Faktycznie od 1943 roku na terenie Borów Tucholskich zaczynają działalność oddziały partyzanckie podporządkowane Okręgowi Pomorskiemu AK. Momentem zwrotnym było przystąpienie oddziału Jana Szalewskiego do AK (wcześniej należał on do TOW „Gryf Pomorski” i PAP). Na przełomie 1943/1944 roku na rozkaz Komendanta Okręgu zaczęto organizować zgrupowania oddziałów partyzanckich (OP). Działające w Inspektoracie Bydgoskim OP funkcjonowały pod nazwą „Cisy – 100” (inny kryptonim: „Bory”, dowódcą został kpt. Alojzy Bruski). Do tego zgrupowania należały trzy oddziały partyzanckie: „Świerki – 101”(dowódca: A. Bruski), „Jedliny – 102” (dowódca – Jan Sznajder) i „Szyszki – 103” (dowódca – Jan Szalewski). Działania te podjęto w ramach planu „Burza” i w tym celu rozpoczęto odtwarzanie Sił Zbrojnych w Kraju (OSZ), które miały być przygotowane do powstania. W istocie zgrupowanie „Cisy” było zaczątkiem przyszłej dywizji. W wyniku niesprzyjających warunków, głównie z uwagi na szybkie postępy Armii Czerwonej na froncie wschodnim, zrezygnowano z tego planu i zastąpiono go rozkazem „Deszcz”. Od tego momentu głównym zadaniem żołnierzy AK była ochrona ludności i ważnych obiektów na terenie Pomorza. Od 1943 roku rozpoczyna się okres licznych walk z siłami niemieckimi, oczywiście wiąże się to ze zwiększeniem aktywności oddziałów partyzanckich, a także ich powiększeniem.

Galeria zdjęć

Alojzy Bruski, ps. "Grab"...
Jan Sznajder
Rysunek Jana Sznajdera

Fot. J. Sznajder, Wspomnienia partyzanta Armii Krajowej z Borów Tucholskich, Toruń 2001.
Fot. Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej. Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek w Toruniu.

Wybrana bibliografia

B. Chrzanowski, Konspiracja Rządu RP w regionie nadbałtyckim (1939 – 1945), [w:] Walka podziemna na pomorzu w latach 1939 -1 945, Toruń 1990, ss. 125 – 184.
B. Chrzanowski, Konspiracja Rządu RP na Pomorzu w latach 1939 – 1945, Gdańsk 1992.
B. Chrzanowski, A. Gąsiorowski, K. Steyer, Polska Podziemna na Pomorzu w latach 1939 – 1945, Gdańsk 2005.
A. Gąsiorowski, Geneza i początki ruchu oporu na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk 1991.
T. Jaszowski, Hitlerowskie prawo karne na Pomorzu 1939 – 1945, Warszawa 1989.
K. Komorowski, Konspiracja pomorska 1939 – 1947, Leksykon, Gdańsk 1993.
S. Krasucki, Okręg Pomorski ZWZ – AK w latach 1939 – 1945, [w:] Armia Krajowa na Pomorzu i jej powojenne losy, Bydgoszcz 1993, ss. 7 – 21.
Materiały do dziejów Pomorskiego Okręgu ZWZ – AK, oprac. K. Minczykowska i J. Sziling, Toruń 2000.
Polskie Państwo Podziemne na Pomorzu, pod. Red. G. Górskiego, Toruń 1999.
S. Salmonowicz, Polskie Państwo Podziemne(PPP) 1939 – 1945, [w:] Walka podziemna na Pomorzu w latach 1939 -1 945, Toruń 1990, ss. 11 – 50.
P. Semków, Pobór Polaków z Pomorza do Wehrmachtu, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2006, nr 8 – 9 (67 – 68), ss. 63 – 67.
Słownik Biograficzny Konspiracji Pomorskiej 1939 – 1945, części 1 – 6, Toruń 1994 – 2004.
Szlak partyzancki Armii Krajowej w Borach Tucholskich, Przewodnik, Toruń 1995.
J. Sznajder, Wspomnienia partyzanta Armii Krajowej z Borów Tucholskich (wojna – konspiracja - „wolność” - zesłanie) 1939 – 1945, Toruń 2001.

Drukuj Email